راهنمای جامع سیستم اعلام حریق ساختمان: کنترل پنل، دتکتور، شستی، آژیر و کابل
سیستم اعلام حریق در همان دقیقه‌های اول یک آتش‌سوزی، یعنی وقتی هنوز میشود آن را خاموش کرد یا ساختمان را امن تخلیه کرد، خبر میدهد. برای بسیاری از ساختمانهای چندطبقه، تجاری و اداری هم، طبق ضوابط آتشنشانی و مقررات ملی ساختمان، اجرای آن شرط تأیید طرح یا پایانکار است؛ الزام دقیق به شهر، تعداد طبقات و کاربری بستگی دارد. در این راهنما اجزای سیستم، انتخاب کنترل پنل و تعداد زون، نوع و جای دتکتور، شستی و آژیر، کابل و باتری را قدم‌به‌قدم می‌گوییم و در آخر چک‌لیست خرید می‌دهیم.
- اجزای سیستم اعلام حریق
- سیستم اعلام حریق چطور کار میکند؟ (زون چیست؟)
- انتخاب کنترل پنل و تعداد زون
- انواع دتکتور: دودی، حرارتی، گازی
- شستی و آژیر: کجا و چند تا؟
- کابل و سیمکشی اعلام حریق
- برق پشتیبان و باتری
- مراحل اجرا: از طراحی تا تحویل
- آریاک یا زیتکس؟
- نگهداری و آزمایش دوره‌ای
- چک‌لیست خرید
- پرسش‌های پرتکرار
اجزای سیستم اعلام حریق
| جزء | کارش | در ایمانا |
|---|---|---|
| کنترل پنل | مغز سیستم: سیگنال تجهیزات را می‌گیرد، محل خطر (زون) را نشان میدهد و آژیرها را فعال میکند | کنترل پنل اعلام حریق |
| دتکتور | دود، حرارت یا گاز را حس میکند و به پنل خبر میدهد | دتکتور اعلام حریق |
| شستی (کلید دستی) | هر کسی که آتش را دید، با فشار آن سیستم را فعال میکند | تجهیزات هشدار و فرمان |
| آژیر و فلاشر | با صدا و نور ساکنان را برای تخلیه خبر میکند | |
| چراغ سردرب (اندیکاتور) | بالای در واحد یا اتاق روشن میشود تا محل دتکتور فعالشده از بیرون معلوم باشد | |
| باتری پشتیبان | سیستم را هنگام قطع برق روشن نگه می‌دارد | باتری اعلام حریق ۱۲ ولت |
| کابل | اتصال تجهیزات به پنل | سیم و کابل نسوز و مقاوم حریق |
سیستم اعلام حریق چطور کار میکند؟ (زون چیست؟)
در سیستم‌های رایج زوندار (متعارف)، ساختمان به چند بخش به نام زون تقسیم میشود؛ معمولاً هر طبقه یا هر بخش مستقل یک زون. همهٔ دتکتورها و شستی‌های یک زون روی یک مدار (یک لوپ سیمکشی) به یکی از ورودی‌های کنترل پنل وصل می‌شوند. وقتی یکی از آن‌ها فعال شود، پنل چراغ همان زون را روشن میکند و آژیرها را به صدا درمی‌آورد. به این ترتیب نگهبان یا مدیر ساختمان در یک نگاه می‌فهمد خطر در کدام طبقه یا بخش است.
پنل همچنین قطع شدن سیمکشی، خرابی یا خارج شدن یک دتکتور و قطع برق را به‌صورت «خطا» (Fault) نشان میدهد تا خرابی سیستم بی‌صدا نماند. در سیستم‌های آدرسپذیر، هر دتکتور شمارهٔ خودش را دارد و پنل دقیقاً همان دتکتور را نشان میدهد؛ این سیستم‌ها بیشتر در ساختمانهای بسیار بزرگ به کار می‌روند. پنل‌های موجود در فهرست ایمانا همگی از نوع متعارف (زوندار) هستند؛ برای سیستم آدرسپذیر با کارشناسان مشورت کنید.
انتخاب کنترل پنل و تعداد زون
اول ساختمان را زون‌بندی کنید: برای هر طبقه حداقل یک زون، و برای پارکینگ، موتورخانه، انبار یا بخش تجاری جداگانه زون‌های مستقل. بعد یکی دو زون اضافه برای تغییرات آینده در نظر بگیرید. تعداد زون پنل باید از این عدد کمتر نباشد.
| ساختمان | زون‌بندی معمول | پنل مناسب (نمونه از فهرست ایمانا) |
|---|---|---|
| واحد تجاری یا ویلایی کوچک | ۱ تا ۴ زون | مرکز کنترل ACT 1، ACT2 و ۴ زون آریاک |
| ساختمان مسکونی ۳ تا ۵ طبقه (با پارکینگ و موتورخانه) | ۵ تا ۱۰ زون | پنل سیگما ۶، ۸ و ۱۰ زون آریاک، زیتکس ZX-N 10 Pro |
| ساختمان ۶ تا ۱۲ طبقه یا مجتمع | ۱۰ تا ۱۶ زون | پنل سیگما ۱۰ تا ۱۶ زون آریاک، زیتکس ZX-1800 در ۱۲، ۱۴ و ۱۶ زون |
| ساختمانهای بزرگ‌تر | ۱۸ زون و بیشتر | زیتکس ZX-1800-18، پنل سیگما ۲۰ و ۲۴ زون آریاک |
علاوه بر تعداد زون، بررسی کنید پنل خروجی آژیر و رلهٔ کافی (مثلاً برای قطع خودکار هواساز یا آسانسور) دارد و ولتاژ کاری تجهیزاتی که می‌خرید (مثلاً دتکتورهای ۲۴ ولت) با پنل یکی است. همهٔ پنل‌ها را در کنترل پنل اعلام حریق ببینید.
انواع دتکتور: دودی، حرارتی، گازی
| نوع | چه چیزی را حس میکند | کجا | کجا نه |
|---|---|---|---|
| دودی (اپتیکال) | دود؛ زودترین هشدار در بیشتر آتش‌سوزی‌ها | اتاق‌ها، راهروها، دفترها، انبارهای خشک | آشپزخانه، حمام، پارکینگ پر از دود اگزوز |
| حرارتی | افزایش ناگهانی یا رسیدن دما به حد معین | آشپزخانه، موتورخانه، پارکینگ، جاهای پرگرد و غبار | جایی که هشدار زودهنگام دود لازم است |
| گازی | نشت گاز شهری (هشدار نشت، نه آتش) | کنار آبگرمکن، پکیج و اجاق | به‌جای دتکتور دودی یا حرارتی |
تعداد دتکتور: به‌طور تقریبی، یک دتکتور دودی زیر سقف صاف حدود ۴۰ تا ۶۰ متر مربع و یک دتکتور حرارتی حدود ۲۰ تا ۳۰ متر مربع را پوشش میدهد؛ ولی تیرها، دیوارهای جداکننده و ارتفاع سقف این عدد را کم می‌کنند و هر اتاق بسته معمولاً دتکتور خودش را لازم دارد. عدد نهایی را طراح سیستم بر اساس نقشه و دفترچهٔ دتکتور تعیین میکند. در ایمانا دتکتورهای دودی و حرارتی ۲۴ ولت آریاک و دتکتورهای دودی، حرارتی و گازی زیتکس را در دتکتور اعلام حریق می‌بینید. سازگاری دتکتور با پنل را پیش از خرید از کارشناسان ایمانا بپرسید.
شستی و آژیر: کجا و چند تا؟
- شستی اعلام حریق را کنار درهای خروج و در هر پاگرد راه‌پله، در ارتفاعی که همه به‌راحتی به آن برسند (حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ سانتی‌متر)، نصب کنید. نمونه‌ها: شستی زیتکس ZI-CP 95 و شستی قابل ریست MCPR-24 آریاک.
- آژیر باید در همهٔ بخش‌های ساختمان شنیده شود؛ معمولاً حداقل یکی در هر طبقه، کنار راه‌پله. در جاهای پرسروصدا یا برای افراد کم‌شنوا، آژیر فلاشر (صدا و نور) انتخاب کنید؛ مثل آژیر فلاشر زیتکس ZI-SS 81 و ZI-SS 88 و آژیر APSA-24 آریاک.
- چراغ سردرب را بالای در اتاق‌ها یا واحدهایی که دتکتور داخلشان دیده نمی‌شود نصب کنید تا گروه امداد بداند کدام در را باز کند.
همهٔ این تجهیزات در تجهیزات هشدار و فرمان هستند.
کابل و سیمکشی اعلام حریق
سیمکشی اعلام حریق باید هنگام آتش‌سوزی هم تا جای ممکن کار کند. به همین دلیل برای مدارهای آژیر و مسیرهای حیاتی از کابل نسوز و مقاوم در برابر حریق استفاده میشود. برای مدار دتکتورها معمولاً کابل دورشتهٔ شیلددار (مثلاً ۲×۱٫۵) به کار می‌رود تا نویز تجهیزات برقی دیگر هشدار کاذب ایجاد نکند. چند نکته:
- سیمکشی اعلام حریق را در لوله و مسیر جدا از سیمکشی برق ساختمان اجرا کنید.
- در انتهای هر زون مقاومت انتهای خط (طبق دفترچهٔ پنل) نصب کنید تا پنل قطعی سیم را تشخیص دهد.
- تغذیهٔ پنل را از یک مدار اختصاصی با کلید جدا در تابلو بگیرید. برای انتخاب سطح مقطع کابل تغذیه از راهنمای انتخاب کابل کمک بگیرید.
برق پشتیبان و باتری
سیستم اعلام حریق نباید با قطع برق از کار بیفتد. کنترل پنل‌ها شارژر داخلی دارند و با دو باتری خشک ۱۲ ولت که سری بسته می‌شوند کار می‌کنند. ظرفیت باتری را طراح سیستم طوری محاسبه میکند که پنل چند ساعت آماده‌باش و بعد از آن مدتی آلارم را تحمل کند (معمولاً ۲۴ ساعت آماده‌باش و نیم‌ساعت آلارم). ظرفیت لازم را از دفترچهٔ پنل بگیرید؛ مثلاً زیتکس ZX-1800 دو باتری ۷٫۲ آمپرساعت می‌خواهد. باتری را هر ۳ تا ۵ سال یک بار، یا هر وقت پنل خطای باتری نشان داد، عوض کنید. در ایمانا باتری اعلام حریق ۱۲ ولت ۴٫۵ آمپرساعت (پاور اسمارت PS5-12) موجود است؛ برای ظرفیت‌های دیگر با کارشناسان تماس بگیرید.
مراحل اجرا: از طراحی تا تحویل
- طراحی: زون‌بندی، محل و تعداد دتکتورها، شستی‌ها و آژیرها روی نقشه، توسط طراح دارای صلاحیت و مطابق ضوابط سازمان آتشنشانی و مبحث سوم مقررات ملی ساختمان.
- تأیید طرح: در بسیاری از شهرها پیش از اجرا تأیید آتشنشانی لازم است.
- خرید تجهیزات: پنل، دتکتورها، شستی‌ها، آژیرها، باتری و کابل، ترجیحاً از یک برند و سازگار با هم.
- اجرا: لوله‌کشی و سیمکشی، نصب تجهیزات و اتصال به پنل.
- آزمایش و تحویل: فعال کردن تک‌تک دتکتورها و شستی‌ها، کنترل آژیرها و عملکرد با باتری، و در نهایت بازدید آتشنشانی.
آریاک یا زیتکس؟
ایمانا تجهیزات اعلام حریق دو برند را عرضه میکند:
| برند | پنل‌ها در فهرست ایمانا | تجهیزات جانبی |
|---|---|---|
| آریاک | مرکز کنترل ACT از ۱ تا ۶ زون و پنل‌های فلزی سری سیگما از ۶ تا ۲۴ زون | دتکتور دودی و حرارتی ۲۴ ولت، شستی قابل ریست، آژیر APSA-24، چراغ سردرب |
| زیتکس | ZX-1800 در ۱۲، ۱۴، ۱۶ و ۱۸ زون و مدل ZX-N 10 Pro | دتکتور دودی، حرارتی و گازی، شستی ZI-CP 95، آژیر فلاشر ZI-SS، چراغ سردرب |
مهم‌ترین قاعده این است که پنل، دتکتورها و آژیرها با هم سازگار باشند؛ ساده‌ترین راه، خرید همهٔ اجزا از یک برند است.
نگهداری و آزمایش دوره‌ای
- ماهانه: یک شستی را آزمایش کنید و مطمئن شوید آژیرها در همهٔ طبقات شنیده می‌شوند.
- هر چند ماه: چراغ‌های خطای پنل و وضعیت باتری را بررسی کنید.
- سالانه: همهٔ دتکتورها را با تجهیزات آزمایش امتحان و تمیز کنید؛ گرد و غبار علت رایج هشدار کاذب است.
- هر تغییر در ساختمان (دیوار جدید، تغییر کاربری) را در زون‌بندی و جای دتکتورها اعمال کنید.
چک‌لیست خرید
- تعداد زون (هر طبقه و هر بخش مستقل یک زون + یکی دو زون اضافه).
- تعداد و نوع دتکتور دودی و حرارتی برای هر زون (هر زون پنل زیتکس ZX-1800 تا ۲۰ دتکتور می‌پذیرد)؛ دتکتور گازی جدا و برای محل‌های نشت گاز.
- تعداد شستی‌ها (کنار خروجی‌ها و پاگردها) و آژیرها (حداقل یکی در هر طبقه).
- چراغ سردرب برای اتاق‌ها و واحدهای بسته.
- باتری پشتیبان متناسب با پنل.
- متراژ کابل نسوز و کابل شیلددار برای هر زون.
تعداد طبقات و بخش‌ها را بگویید؛ کارشناسان ایمانا الکتریک پنل و تجهیزات سازگار را پیشنهاد می‌کنند.
پرسش‌های پرتکرار
سیستم اعلام حریق برای ساختمان مسکونی الزامی است؟
برای بسیاری از ساختمانهای مسکونی چندطبقه، تجاری و اداری، اجرای سیستم اعلام حریق طبق ضوابط آتشنشانی و مقررات ملی ساختمان لازم است و در پایانکار بررسی میشود. الزامات دقیق به شهر، تعداد طبقات و کاربری ساختمان بستگی دارد؛ از دفتر طراحی یا آتشنشانی شهر خود بپرسید.
فرق پنل متعارف (زوندار) و آدرسپذیر چیست؟
در پنل متعارف، پنل فقط زون فعالشده (مثلاً طبقهٔ سوم) را نشان میدهد؛ در پنل آدرسپذیر هر دتکتور شمارهٔ خودش را دارد و دقیقاً همان دتکتور مشخص میشود. برای بیشتر ساختمانهای مسکونی و تجاری کوچک و متوسط، پنل زوندار کافی و اقتصادی است.
برای ساختمان پنج طبقه پنل چند زون لازم است؟
معمولاً هر طبقه یک زون و پارکینگ و موتورخانه هر کدام یک زون جدا؛ یعنی حدود ۷ زون، به‌علاوهٔ یکی دو زون اضافه. پنل ۸ یا ۱۰ زون انتخاب مناسبی است.
دتکتور دودی برای آشپزخانه مناسب است؟
نه؛ بخار و دود عادی پختوپز باعث هشدار کاذب میشود. در آشپزخانه از دتکتور حرارتی و برای نشت گاز از دتکتور گازی استفاده کنید.
چرا سیستم اعلام حریق بیدلیل آژیر میزند؟
شایعترین علتها: دتکتور دودی در جای نامناسب (آشپزخانه، حمام)، گرد و غبار داخل دتکتور، رطوبت، سیمکشی معیوب یا هممسیر با کابل برق. تمیز کردن دتکتورها و انتخاب نوع درست برای هر فضا بیشتر این مشکلات را حل میکند.
باتری پنل اعلام حریق را هر چند وقت عوض کنیم؟
بسته به کیفیت باتری و شرایط محیط معمولاً هر ۳ تا ۵ سال؛ هر وقت پنل خطای باتری نشان داد یا سیستم در آزمایش قطع برق زود خاموش شد، باتری را تعویض کنید.
این راهنما برای آشنایی و برآورد خرید است. طراحی و اجرای سیستم اعلام حریق باید توسط افراد دارای صلاحیت و مطابق ضوابط سازمان آتشنشانی و مقررات ملی ساختمان انجام شود.