سیم‌کشی ساختمان از صفر: انتخاب سیم، کلید، پریز و تابلو برق خانه
سیم‌کشی ساختمان یک بار انجام میشود و سال‌ها پشت دیوار می‌ماند؛ اشتباه در آن هم گران است و هم خطرناک. سیم نازک‌تر از لازم داغ میکند، مدارهای شلوغ مدام قطع می‌شوند، نبودِ ارت و محافظ جان یعنی خطر برقگرفتگی، و نوسان ولتاژ وسایل گران‌قیمت را می‌سوزاند. در این راهنما سیم‌کشی یک خانه یا واحد آپارتمان را از صفر مرور می‌کنیم: مدارها را چطور تقسیم کنیم، برای هر مدار چه سیم و کلیدی لازم است، تابلو برق واحد چه چیزهایی دارد، کلید و پریز و محافظ ولتاژ را چطور انتخاب کنیم و پیش از خرید چه فهرستی آماده کنیم.
- نقشهٔ کلی برق یک واحد
- تقسیم مدارها: هر مدار چه سیم و کلیدی؟
- سیم افشان یا مفتول؟ و رنگ‌بندی استاندارد
- ارت: سیمی که جان نجات می‌دهد
- تابلو برق واحد: کلید اصلی، محافظ جان، کلیدهای مینیاتوری
- کلید و پریز: توکار یا روکار، ارتفاع نصب
- محافظ ولتاژ: زیرکنتوری، مرکزی یا چندراهی؟
- اتصال‌ها و لوازم جانبی
- اشتباه‌های رایج سیم‌کشی
- فهرست خرید سیم‌کشی
- پرسش‌های پرتکرار
نقشهٔ کلی برق یک واحد
برق از کنتور وارد میشود و پس از یک محافظ ولتاژ (زیرکنتوری یا مرکزی) با یک کابل اصلی به تابلو برق واحد می‌رسد. در تابلو، پس از کلید اصلی و محافظ جان، برق بین چند مدار تقسیم میشود: روشنایی، پریزها، آشپزخانه، کولر و مصرف‌کننده‌های پرمصرف. هر مدار کلید مینیاتوری خودش را دارد تا اگر در یکی مشکلی پیش آمد، بقیهٔ خانه برق داشته باشد.
تقسیم مدارها: هر مدار چه سیم و کلیدی؟
جدول زیر انتخاب رایج برای سیم‌کشی داخل لوله با سیم مسی است؛ اعداد کلید با جدول جریان مجاز سیم (استاندارد VDE 0298-4) هماهنگ‌اند:
| مدار | سطح مقطع سیم | کلید مینیاتوری | نکته |
|---|---|---|---|
| روشنایی | ۱٫۵ میلی‌متر مربع | ۱۰ آمپر | برای خانه‌های بزرگ دو یا چند مدار روشنایی جدا |
| پریزهای عمومی | ۲٫۵ میلی‌متر مربع | ۱۶ آمپر | تعداد پریز هر مدار را طراح تعیین میکند؛ در خانه معمولاً حدود ۸ پریز |
| پریزهای آشپزخانه | ۲٫۵ میلی‌متر مربع | ۱۶ آمپر | مدار جدا؛ کتری، توستر و ظرفشویی پرمصرف‌اند |
| لباسشویی (و ظرفشویی در صورت نیاز) | ۲٫۵ میلی‌متر مربع | ۱۶ آمپر | مدار جدا |
| کولر آبی یا گازی | ۲٫۵ میلی‌متر مربع (تا حدود ۲۴٬۰۰۰ BTU) یا ۴ | ۱۶ یا ۲۰ آمپر (منحنی C) | برای هر کولر یک مدار؛ توان بیشتر یا مسیر طولانی ← ۴ میلی‌متر مربع، طبق دفترچه |
| اجاق یا فر برقی، آب‌گرمکن برقی | ۴ یا ۶ میلی‌متر مربع | ۲۰ یا ۲۵ آمپر | طبق توان دستگاه؛ دفترچهٔ آن را ببینید |
| کابل اصلی کنتور تا تابلو | ۶ میلی‌متر مربع برای انشعاب تا ۲۵ آمپر و ۱۰ میلی‌متر مربع تا ۳۵ آمپر | متناسب با آمپر انشعاب | مسیر طولانی یا انشعاب بزرگ‌تر: طبق ماشین‌حساب کابل |
اگر مسیر طولانی است یا مصرف‌کننده‌ای خاص دارید، سایز سیم را با راهنمای انتخاب کابل و ماشین‌حساب بسنجید. قاعدهٔ مهم: آمپر کلید هیچ‌وقت نباید از جریان مجاز سیم بیشتر باشد؛ کلید از سیم محافظت میکند. این جدول برای آشنایی و برآورد است؛ سیم‌کشی نهایی باید مطابق مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان و نظر برق‌کار دارای صلاحیت انجام شود.
سیم افشان یا مفتول؟ و رنگ‌بندی استاندارد
سیم افشان از رشته‌های نازک مسی ساخته شده، نرم است و راحت از لوله و کنج‌ها رد میشود؛ برای همین در سیم‌کشی داخل لوله و تابلو رایج‌ترین انتخاب است. سیم و کابل مفتولی هادی خشک‌تری دارد و برای مسیرهای ثابت و مستقیم مناسب است. کابل‌های چندرشتهٔ روکش‌دار (افشان یا مفتول) هم برای سیم‌کشی روکار، تغذیهٔ کولر و مسیرهای بیرون لوله به کار می‌روند. در ایمانا کابل‌های افشان، مفتول و کیسه‌ای برند خراسان الکتریک را می‌بینید؛ موجودی و قیمت روز سیم تک‌رشتهٔ ۱٫۵ و ۲٫۵ را از کارشناسان بپرسید.
رنگ‌بندی استاندارد را رعایت کنید: در برق تکفاز فاز قهوهای (یا مشکی)، نول آبی و ارت زرد-سبز است؛ در سهفاز فازها قهوهای، مشکی و خاکستریاند. رنگ درست، تعمیر و توسعهٔ بعدی را امن و ساده میکند و تعمیرکار را به اشتباه نمی‌اندازد.
ارت: سیمی که جان نجات می‌دهد
سیم ارت بدنهٔ فلزی وسایل (یخچال، لباسشویی، آب‌گرمکن، کولر) را به زمین وصل میکند تا اگر عایقی خراب شد، جریان به‌جای بدن انسان راه زمین را بگیرد و کلید قطع کند. همهٔ پریزها باید ارت‌دار باشند و سیم ارت از تابلو تا آخرین پریز ادامه پیدا کند؛ ساختمان هم باید سیستم اتصال زمین (چاه ارت یا الکترود) سالم داشته باشد. سیم ارت را با روکش زرد-سبز بخرید.
تابلو برق واحد: کلید اصلی، محافظ جان، کلیدهای مینیاتوری
- کلید اصلی: کل واحد را قطع و وصل میکند.
- محافظ جان (۳۰ میلی‌آمپر): اگر جریان از بدن کسی یا از عایق خراب به زمین نشت کند، در کسری از ثانیه برق را قطع میکند. برای پریزها، حمام، آشپزخانه و فضای باز ضروری است. محافظ جان تکفاز AEG در اندازه‌های ۲۵ و ۳۲ آمپر در ایمانا هست؛ حساسیت (برای خانه ۳۰ میلی‌آمپر) را هنگام خرید از کارشناسان بپرسید. آمپر محافظ جان باید برابر یا بیشتر از کلید اصلی واحد باشد و بالادست آن کلید مینیاتوری قرار گیرد.
- کلیدهای مینیاتوری: برای هر مدار یکی، با آمپر جدول بالا. کلیدهای مینیاتوری AEG و PNS را از ۲ تا ۶۳ آمپر می‌بینید.
- برچسب‌گذاری: زیر هر کلید بنویسید کدام مدار است و یکی دو جای خالی برای مدارهای بعدی بگذارید.
کلید و پریز: توکار یا روکار، ارتفاع نصب
توکار داخل قوطی در دیوار نصب میشود و ظاهر تمیزتری دارد؛ روکار روی دیوار نصب میشود و برای انباری، پارکینگ، کارگاه یا سیم‌کشی بعد از ساخت مناسب است. ارتفاع رایج: پریزها حدود ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر از کف (در آشپزخانه بالای کابینت)، کلیدها حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر. در حمام و سرویس، جای پریز و کلید باید طبق مبحث ۱۳ و دور از دوش و وان باشد و مدار آن با محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر محافظت شود؛ برای سایر فضاهای مرطوب (بالکن، حیاط، انباری) پریز درب‌دار و ضدآب بگذارید. کلید و پریزهای ساختمانی برند بکر و بهداد الکتریک را در ایمانا ببینید.
محافظ ولتاژ: زیرکنتوری، مرکزی یا چندراهی؟
- محافظ زیرکنتوری یا مرکزی کل واحد را در برابر ولتاژ خیلی کم یا خیلی زیاد (و برق‌رفتن و برگشتن ناگهانی) محافظت میکند؛ مثل محافظ زیرکنتوری ۳۰ آمپر بهداد الکتریک و محافظ‌های مرکزی دیجیتال DG40 و DG80 فروزش.
- محافظ چندراهی ارت‌دار برای وسایل حساس مثل تلویزیون و کامپیوتر کنار همان وسیله استفاده میشود.
همه را در محافظ ولتاژ ببینید. محافظ ولتاژ جایگزین محافظ جان نیست؛ کار این دو کاملاً جداست.
اتصال‌ها و لوازم جانبی
بیشتر خرابی‌ها از اتصال‌های شل یا اشتباه است. سیم‌ها را با ترمینال یا کانکتور استاندارد به هم وصل کنید، نه با پیچاندن و نوار چسب. چسب برق و موف بی‌متال را در لوازم و اتصالات سیم و کابل می‌بینید.
اشتباه‌های رایج سیم‌کشی
- همهٔ پریزها و روشنایی روی یک یا دو مدار.
- سیم ۱٫۵ برای پریز، یا کلید ۲۵ آمپر روی سیم ۲٫۵ (کلید بزرگ‌تر از جریان مجاز سیم).
- نکشیدن سیم ارت یا قطع شدن آن وسط مسیر.
- نداشتن محافظ جان.
- رنگ‌بندی اشتباه (مثلاً سیم آبی به‌عنوان فاز).
- اتصال‌های پیچاندنی و شل در جعبه تقسیم.
- هم‌مسیری سیم برق با کابل آیفون و تلفن در یک لوله.
فهرست خرید سیم‌کشی
- فهرست مدارها و برای هر مدار سطح مقطع سیم و متراژ تقریبی (طول مسیر × تعداد سیم‌ها: فاز، نول، ارت، به‌علاوهٔ ۱۰ تا ۱۵ درصد اضافه).
- سیم ارت زرد-سبز به همان اندازه.
- تابلو: کلید اصلی، محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر و کلیدهای مینیاتوری به تعداد مدارها.
- کلید و پریز به تعداد نقاط، پریزهای ارت‌دار و برای فضای خیس درب‌دار.
- محافظ ولتاژ زیرکنتوری یا مرکزی.
- ترمینال، کانکتور و لوازم اتصال.
اگر فهرست را آماده کرده‌اید، کارشناسان ایمانا الکتریک موجودی و قیمت روز را اعلام می‌کنند؛ برای خرید عمده به راهنمای آماده کردن لیست خرید برق پروژه هم سر بزنید.
پرسش‌های پرتکرار
برای سیم‌کشی پریز سیم ۲٫۵ لازم است یا ۱٫۵ کافی است؟
برای مدار پریز سیم ۲٫۵ با کلید ۱۶ آمپر انتخاب استاندارد است. سیم ۱٫۵ فقط برای مدار روشنایی با کلید ۱۰ آمپر مناسب است.
کولر گازی مدار جدا لازم دارد؟
بله. هر کولر گازی یا آبی بهتر است مدار و کلید جدا (معمولاً سیم ۲٫۵ و کلید ۱۶ آمپر منحنی C) داشته باشد تا با روشن شدنش بقیهٔ مدارها قطع نشوند.
محافظ جان چه فرقی با محافظ ولتاژ دارد؟
محافظ جان از انسان در برابر برقگرفتگی (نشتی جریان) محافظت میکند؛ محافظ ولتاژ از وسایل در برابر ولتاژ خیلی کم یا خیلی زیاد. هر دو لازماند و جای یکدیگر را نمیگیرند.
رنگ سیم فاز، نول و ارت چیست؟
در تکفاز فاز قهوهای (یا مشکی)، نول آبی و ارت زرد-سبز؛ در سهفاز فازها قهوهای، مشکی و خاکستریاند.
برای یک آپارتمان چند مدار لازم است؟
حداقل یک مدار روشنایی، یک یا دو مدار پریز، یک مدار برای پریزهای آشپزخانه، یک مدار جدا برای لباسشویی، و برای هر کولر و هر وسیلهٔ گرمایشی پرمصرف یک مدار جدا. خانه‌های بزرگ‌تر مدارهای بیشتری می‌خواهند.
سیم افشان بهتر است یا مفتول؟
هیچکدام مطلقاً بهتر نیست: افشان نرمتر است و راحتتر از لوله رد میشود، مفتول برای مسیرهای ثابت و مستقیم اقتصادی است. مهمتر از نوع، سطح مقطع درست و کیفیت سیم است.
این راهنما برای آشنایی و برآورد خرید است. سیم‌کشی برق باید توسط برق‌کار دارای صلاحیت و مطابق مقررات ملی ساختمان (مبحث سیزدهم) انجام شود.