کلید محافظ جان چیست؟ کجای خانه لازم است و چند آمپر بخریم؟
وقتی جریان از بدن آدم یا از بدنهٔ یک دستگاه خراب به زمین می‌رود، کلید مینیاتوری معمولی آن را حس نمی‌کند؛ این کار محافظ جان است. در این مقاله میخوانید کلید محافظ جان چه میکند و چه نمی‌کند، در کدام مدارهای خانه لازم است، آمپر آن را چطور از روی کلید اصلی انتخاب کنید و بعد از نصب چه چیزهایی را بررسی کنید. تصویر کامل تابلو و مدارها در راهنمای سیمکشی ساختمان از صفر آمده است؛ این مقاله فقط روی محافظ جان تمرکز دارد.
محافظ جان چه کاری انجام می‌دهد؟
در یک مدار سالم، جریانی که از سیم فاز به دستگاه می‌رود با جریان برگشتی از سیم نول برابر است. اگر عایق دستگاهی خراب شود یا کسی به قسمت برقدار دست بزند، بخشی از جریان از مسیر دیگری (بدن، بدنهٔ فلزی، ارت) به زمین می‌رود و دو جریان دیگر برابر نیستند. محافظ جان همین اختلاف را اندازه می‌گیرد و اگر از حد حساسیت خودش بیشتر شود، در کسری از ثانیه برق را قطع میکند. برای حفاظت از جان انسان در خانه حساسیت ۳۰ میلیآمپر انتخاب رایج است. حساسیت‌های ۱۰۰ و ۳۰۰ میلیآمپر برای حفاظت در برابر آتش‌سوزی ناشی از نشتی و تجهیزات به کار می‌روند و جان انسان را تضمین نمی‌کنند. نوع محافظ جان هم مهم است: نوع AC فقط برای جریان نشتی متناوب ساده است و نوع A جریان‌های نشتی با مولفهٔ DC را هم می‌بیند (مثلاً دستگاه‌های الکترونیکی و اینورتری)؛ نوع محصولات فروشگاه در مشخصات نیامده است.
چه کارهایی را انجام نمی‌دهد؟
- جای کلید مینیاتوری را نمیگیرد. محافظ جان معمولی (RCCB) از اضافهبار و اتصال کوتاه محافظت نمی‌کند؛ برای هر مدار باز هم کلید مینیاتوری لازم است. نوع ترکیبی (RCBO) هر دو کار را میکند. کلیدهای مینیاتوری را در دستهٔ کلید مینیاتوری MCB ببینید.
- جای سیم ارت را نمیگیرد. بدون ارت، بدنهٔ دستگاهی که عایقش خراب شده برقدار می‌ماند تا کسی آن را لمس کند؛ ارت مسیر نشتی را می‌سازد تا محافظ جان بلافاصله عمل کند؛ سیم ارت را از ابتدا بکشید.
- همهٔ برق‌گرفتگی‌ها را قطع نمی‌کند. اگر کسی هم‌زمان به فاز و نول دست بزند، جریان از بدن او می‌گذرد ولی اختلاف جریان ایجاد نمی‌شود و محافظ جان عمل نمی‌کند.
- جای محافظ ولتاژ را نمیگیرد. محافظ ولتاژ از وسایل در برابر ولتاژ خیلی کم یا زیاد حفاظت میکند ؛ کار این دو جداست و دستهٔ محافظ ولتاژ جداگانه است.
در کدام مدارهای خانه لازم است؟
محافظ جان بیشترین کارایی را جایی دارد که احتمال تماس با آب یا دست زدن به دستگاه هست:
- پریزهای عمومی و پریزهای کلید و پریز ساختمانی، به‌ویژه پریزی که دستگاه قابل‌حمل به آن وصل می‌شود؛
- آشپزخانه، ماشین لباسشویی و ظرفشویی؛
- حمام و سرویس بهداشتی؛
- بالکن، حیاط، پارکینگ و هر پریز بیرون ساختمان؛
- مدار آب‌گرمکن برقی و وسایل گرمایشی.
تعیین دقیق مدارهایی که باید محافظ جان داشته باشند با مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان و برق‌کار صاحب صلاحیت است. در خانه‌های کوچک معمولاً یک محافظ جان بعد از کلید اصلی همهٔ مدارها را پوشش می‌دهد؛ در خانه‌های بزرگ‌تر دو یا چند محافظ جان جداگانه تعداد قطعی‌های بی‌دلیل را کم می‌کنند.
چند آمپر انتخاب کنیم؟
آمپر محافظ جان باید برابر یا بیشتر از کلید مینیاتوری باشد که بالادست آن قرار دارد، و برابر یا بیشتر از مجموع بار خانه. چون خود محافظ جان از اضافهبار محافظت نمی‌کند، کلید اصلی بالادست از آن محافظت میکند. جدول زیر راهنمای اولیه است:
| کلید اصلی بالادست | محافظ جان | وضعیت در فروشگاه |
|---|---|---|
| تا ۲۵ آمپر | ۲۵ آمپر | محافظ جان ۲۵ آمپر AEG |
| ۳۲ آمپر | ۳۲ آمپر | محافظ جان ۳۲ آمپر AEG |
| ۴۰ آمپر و بیشتر | ۴۰ آمپر یا بیشتر | در دستهٔ فروشگاه مدلی با این آمپر ثبت نشده؛ از کارشناس بپرسید |
هر دو مدل فروشگاه تکفاز هستند و در ۱۲ مهر ۱۴۰۵ موجود بودند؛ نوع آن‌ها در فروشگاه «RCCB / RCBO» ثبت شده است. صفحهٔ محصول حساسیت (مثلاً ۳۰ میلیآمپر) را ننوشته است، پس پیش از خرید حساسیت و نوع دقیق را از کارشناسان ایمانا بپرسید.
RCCB یا RCBO؟ و یکی یا چند محافظ جان؟
RCCB فقط نشتی جریان را می‌سنجد و برای اضافهبار به یک کلید مینیاتوری پشت یا پیش از خودش نیاز دارد؛ RCBO هر دو کار را در یک قطعه انجام می‌دهد و معمولاً برای یک مدار حساس (مثلاً حمام) به کار می‌رود. در فروشگاه هر دو محصول با عنوان «کلید محافظ جان RCCB / RCBO» ثبت شده‌اند و توضیح کوتاه آن‌ها دربارهٔ حفاظت از اتصال کوتاه صحبت میکند؛ نوع دقیق هر مدل را پیش از خرید تأیید بگیرید و تا آن زمان فرض کنید برای اضافهبار هنوز به کلید مینیاتوری نیاز دارید.
اگر یک محافظ جان برای کل واحد بگذارید، نشتی در یک پریز همهٔ خانه را بی‌برق میکند. اگر چند محافظ جان بگذارید، مثلاً یکی برای پریزها و آشپزخانه و یکی برای حمام و بیرون، خانه کمتر کامل خاموش می‌شود؛ البته هر محافظ جان هزینه و جای بیشتری در تابلو می‌گیرد.
یک مثال ساده
واحدی با کلید اصلی ۲۵ آمپر دارد. بعد از کلید اصلی یک محافظ جان ۲۵ آمپر می‌گذاریم و پشت آن کلیدهای مینیاتوری ۱۰ آمپر روشنایی و ۱۶ آمپر پریزها و لباسشویی را قرار می‌دهیم. مجموع بار هیچ‌وقت نباید از ۲۵ آمپر بیشتر شود و جریان هر کلید مینیاتوری هم از محافظ جان بالادست کمتر یا مساوی است. اگر کلید اصلی ۳۲ آمپر بود، محافظ جان ۳۲ آمپر انتخاب می‌شد.
نصب در تابلو و نکتهٔ نول
- ترتیب رایج در تابلوی یک واحد: کلید اصلی، محافظ جان، سپس کلیدهای مینیاتوری هر مدار.
- سیم نول مدارهایی که پشت یک محافظ جان هستند نباید با نول مدارهای پشت محافظ جان دیگر یا با نول بدون محافظ مشترک باشد؛ نول مشترک باعث قطع بی‌دلیل می‌شود.
- بعد از نصب دکمهٔ تست را بزنید؛ باید فوراً قطع کند (برق همان بخش می‌رود، پس وسایل حساس را از قبل خاموش کنید). این کار را معمولاً ماهی یک بار تکرار کنید؛ دوره را از دفترچهٔ سازنده بخوانید. اگر با دکمهٔ تست قطع نکرد، آن را عوض کنید و از آن استفاده نکنید.
- نصب و بستن سیم‌ها را برق‌کار دارای صلاحیت انجام دهد و تابلو را قبل از کار قطع کند.
اگر محافظ جان مدام قطع کرد
قطع شدن نشانهٔ یک نشتی است و نباید آن را با بستن یا برداشتن محافظ جان «حل کرد». دستگاه‌ها را یکی‌یکی از برق بکشید تا دستگاه معیوب پیدا شود؛ معمولاً علت رطوبت در پریز بیرونی، بخاری، آب‌گرمکن یا ماشین لباسشویی خراب است. اگر با جدا کردن همهٔ دستگاه‌ها هم قطع می‌شود، سیمکشی را برق‌کار بررسی کند.
اشتباه‌های رایج
- نداشتن محافظ جان در خانه یا غیرفعال کردن آن بهدلیل قطع‌های مکرر.
- انتظار اینکه محافظ جان از اضافهبار هم محافظت کند.
- مشترک گرفتن نول مدارهای پشت دو محافظ جان.
- بی‌توجهی به سیم ارت؛ بدون ارت سالم حفاظت ضعیف می‌شود.
- انتخاب آمپر محافظ جان کمتر از کلید اصلی.
چک‌لیست خرید
- آمپر کلید اصلی یا انشعاب را بخوانید.
- تکفاز یا سه‌فاز بودن مصرف را مشخص کنید؛ دو مدل فروشگاه تکفاز است.
- حساسیت ۳۰ میلیآمپر و نوع RCCB یا RCBO را تأیید بگیرید.
- کلیدهای مینیاتوری هر مدار را از دستهٔ کلید مینیاتوری و سیم ارت را از دستهٔ سیم ارت تهیه کنید.
- سایر تجهیزات حفاظتی را در تجهیزات حفاظتی برق ببینید.
برای دیدن جای محافظ جان در کل مسیر برق خانه، به راهنمای سیمکشی ساختمان از صفر برگردید.
پرسش‌های پرتکرار
محافظ جان با کلید مینیاتوری چه فرقی دارد؟
کلید مینیاتوری از سیم در برابر اضافهبار و اتصال کوتاه محافظت میکند؛ محافظ جان از انسان در برابر نشتی جریان. هر دو لازماند.
آیا بدون ارت محافظ جان کار میکند؟
محافظ جان هنگام تماس انسان با قسمت برقدار میتواند بدون ارت هم عمل کند، ولی برای نشتی از بدنهٔ دستگاه معیوب به ارت سالم نیاز دارد؛ پس جای ارت را نمیگیرد و بهانهای برای نکشیدن سیم ارت نیست.
برای کلید اصلی ۲۵ آمپر محافظ جان چند آمپر بگیرم؟
۲۵ آمپر یا بیشتر. در فروشگاه مدلهای ۲۵ و ۳۲ آمپر AEG وجود دارد.
چرا محافظ جان بدون دلیل قطع میکند؟
معمولاً بهدلیل نشتی در یک دستگاه یا رطوبت در پریز یا اشتراک نول بین مدارها. مدارها را جدا کنید تا منبع پیدا شود؛ هرگز محافظ جان را کنار نگذارید یا سیمکشی آن را دور نزنید.
محافظ جان باید چند میلیآمپر باشد؟
برای حفاظت از جان در خانه ۳۰ میلیآمپر رایج است. حساسیت مدلهای فروشگاه را از کارشناس بپرسید، چون در صفحهٔ محصول نیامده است.